Fon Dünyasını Sarsacak Rehber Yürürlükte
Türkiye'nin bankacılık sisteminden sonra en büyük tasarruf kanalı haline gelen yatırım fonları piyasasında taşlar yerinden oynuyor. Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), geçen ay sonunda (28 Ağustos) açıkladığı ve 29 Ağustos'tan itibaren yürürlüğe giren kapsamlı Yatırım Fonlarına İlişkin Rehber değişikliğiyle, özellikle serbest fonları merkeze alan yepyeni bir düzen çerçevesi çizdi. Merkezi Kayıt Kuruluşu verilerine göre Temmuz sonunda 10,38 trilyon TL'ye ulaşan toplam fon portföyünün yaklaşık yüzde 60'ını (6,21 trilyon TL) serbest fonlar oluştururken, tekil hisselerdeki aşırı yoğunlaşma, düşük fiili dolaşımlı paylardaki pozisyon birikimi ve yönetim kapasitesini aşan fon enflasyonu uzun süredir piyasanın en tartışmalı konularıydı. Yeni rehber tam da bu alanlara müdahale ediyor.
Uzmanlar düzenlemeyi bir 'serbest fon freni' olmaktan öte, fon sektörünün hızlı büyüme döneminden ikinci nesil kurumsallaşma dönemine geçişinin işareti olarak yorumluyor. ParaAnaliz yazarı Halim Çun'un aylar önce gündeme taşıdığı gibi, sorun fonların çokluğundan çok, oldukça konvansiyonel sayılabilecek stratejilerin neden serbest fon hukuki formuna ihtiyaç duyduğuna dair.
Serbest Fonlarda Yoğunlaşma Freni
Rehberin en radikal maddesi, serbest fonlarda portföy değerinin yüzde 5'ini aşan pozisyonların toplamının yüzde 20 ile sınırlandırılması. Bu, 'tek hissede en fazla yüzde 5' demek değil; fon yüzde 12 ve yüzde 8'lik iki büyük pozisyonu da portföyünün en fazla yüzde 20'siyle taşıyabilecek. Ancak 5 hisseden oluşan ve her birine yüzde 20 ağırlık veren klasik yüksek kanaatli (high conviction) serbest fon yapısı artık tarihe karışıyor.
Düzenlemenin ikinci ayağı, fiili dolaşımdaki paylara (halka açık kısım) yönelik alım sınırları. Buna göre fiili dolaşım oranı yüzde 25'in altında olan şirketlerde tek bir serbest fon en fazla yüzde 8, aynı kurucu/yöneticiye ait tüm fonlar toplamda en fazla yüzde 16 pay alabilecek. Oranlar halka açıklık arttıkça tedricen yüzde 2–4'e kadar geriliyor. Asıl istisna ise BIST 30 hisselerine tanınıyor: endeks fonları, borsa yatırım fonları ve BIST 30 payları bu sınırlamaların dışında tutuluyor. Bu, BIST 30'a girmenin regülasyon kaynaklı ekonomik değerini belirgin biçimde artırırken, düşük fiili dolaşımlı hisselerde fon sahipliğinin birkaç oyuncunun elinde toplanmasını zorlaştıracak.
Yönetim Kapasitesi ve Sermaye Şartı
Rehber, yeni fon kurmanın bedelini de yükseltiyor. Bir şirketin (özel fonlar dahil) ihraç edebileceği serbest fon sayısı artık istihdam ettiği portföy yöneticisi sayısını aşamayacak; yani 5 yöneticisi olan bir şirket eskiden 15 serbest fon kurabilirken artık en fazla 5 fon çıkarabilecek. Ayrıca 2027 itibarıyla geniş yetkili portföy yönetim şirketlerinin asgari ödenmiş sermayesi 500 milyon TL'ye, faaliyetleri sınırlı şirketlerin ise 250 milyon TL'ye yükseltiliyor.
Serbest fonların ve para piyasası fonlarının sektördeki ağırlığı düşünüldüğünde bu paketin etkisi büyük olacak. Haziran sonu verilerine göre bakiyeli 1.273 serbest fondan yalnızca 383'ü TEFAS'ta işlem görürken 890'ı platform dışında bulunuyor. Uzmanlar, özellikle TEFAS dışında kalan ve 'özel' unvanı taşımayan, 50 yatırımcı eşiğini sağlayamayan fonlarda birleşme, tasfiye ve şirket satın almalarının önümüzdeki dönemin ana gündemi olacağını, portföy yönetim şirketleri tarafında bir konsolidasyon dalgası beklediklerini dile getiriyor.
TEFAS Yatırımcısı İçin Ne Değişiyor?
Şeffaflık tarafında en somut devrim TEFAS'ta yaşanıyor. Portföy dağılım raporları artık aylık değil haftalık açıklanacak ve bilgiler 3 iş günü içinde Kamuyu Aydınlatma Platformu'na (KAP) iletilecek. Ayrıca tek bir yatırımcının fondaki payı yüzde 30, 40, 50, 60, 70, 80 veya 90 eşiklerinden birini aştığında ya da bu eşiklerin altına indiğinde, yatırımcının kimliği ve pay oranı KAP üzerinden kamuya açıklanacak. Borsa analisti Merve Demirel'e göre bu düzenleme piyasa derinliğinin kalitesini artırma potansiyeli taşıyor; ancak sık raporlama, yatırımcıyı fon stratejisine ortak olmak yerine fon yöneticisinin işlemlerini gecikmeli taklit etmeye de yöneltebilir.
Para piyasası fonları için de dönüm noktası yaklaşıyor. Katılım fonları hariç para piyasası fonlarının portföylerinin en az yüzde 10'unun devlet iç borçlanma senedi veya Hazine'nin kira sertifikalarına ayrılması gerekecek; ters repo ve teminat kurallarına ilişkin sınırlamalarla birlikte uzmanlar, son dönemde gözlenen çok yüksek getiri farklarının zaman içinde daralacağını öngörüyor. Fonların yeni kurallara uyumu için genel takvim 31 Mart 2027, mevcut yapıların portföy yöneticisi ve sermaye şartlarına uyumu ise 30 Haziran 2029'a kadar uzatıldı. SPK, mevcut pozisyonlar için kademeli geçiş takvimi tanıyarak ani ve zorunlu satışların yaratacağı likidite baskısını da sınırlandırmayı hedefliyor.
Sonuç olarak, yatırımcıların önümüzdeki aylarda izlemesi gereken üç kritik başlık var: serbest fonların BIST 30'a yönelmesi ve bu hisselerde oluşacak 'regülasyon primi', düşük fiili dolaşımlı hisselerdeki pozisyon azaltımları ve portföy yönetim sektöründeki birleşme–tasfiye dalgası. Rehberin gerçek başarısı, kaç fonun kapandığıyla değil; birkaç yıl sonra daha kurumsal bir portföy yönetimi, daha sağlıklı işleyen bir piyasa ve gerçekten daha iyi korunan bir yatırımcı yaratıp yaratmadığıyla ölçülecek.