Türkiye’nin Önündeki Yeni Finansal Sınav
ABD’nin İran’a yönelik ekonomik baskıyı üçüncü ülkelere taşıma kararı, küresel piyasaların ve Türkiye ekonomisinin önündeki en kritik yeni risk başlığı olarak öne çıktı. ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, İran’la ticari ilişkilerini sürdüren ülke ve şirketlerin ikincil yaptırımlarla karşılaşabileceğini açıkladı. Washington yönetimi, İran’ın finansal ve ticari gelir kanallarını daraltmak amacıyla yaklaşık 60 kişi, kuruluş ve gemiyi yaptırım listesine alırken, dijital varlıklar, teknoloji, altın, havacılık ve deniz taşımacılığını yeni yaptırım kapsamının merkezine yerleştirdi.
Kararın Türkiye Açısından Anlamı
Bu adım henüz Türkiye’deki belirli bir banka, şirket ya da ticaret kanalına doğrudan yaptırım getirildiği anlamına gelmiyor. Ancak İran’la ticaret yapan Türk şirketleri, lojistik firmaları, deniz taşımacılığı kuruluşları, altın piyasası aktörleri ve finans kuruluşları için uyum ve işlem riski yükseliyor. Washington’ın hedef aldığı alanlar, Türkiye’nin İran’la komşuluk ve ticaret ilişkileri nedeniyle doğrudan temas edebileceği sektörler. Özellikle dolar bazlı ödeme sistemlerine erişim, muhabir bankacılık ilişkileri ve uluslararası sigorta-taşımacılık zinciri, yaptırım uygulamasının kapsamına göre yeniden fiyatlanabilir.
Piyasalar İlk Etkiyi Sınırlı Fiyatladı
İlk tepki, yaptırım açıklamasının petrol arzını hemen kesintiye uğratmaması nedeniyle kontrollü kaldı. Brent petrol 24 Ağustos kapanışında yüzde 2,35 gerileyerek 92,17 dolara, ABD ham petrolü ise yüzde 2,35 düşüşle 85,01 dolara indi. Küresel hisse senedi göstergesi yüzde 0,40 gerilerken Nasdaq yüzde 0,76 değer kaybetti. Borsa İstanbul’da BIST 100 endeksi de küresel teknoloji satışları ve yaptırım belirsizliğinin etkisiyle günü yüzde 0,09 düşüşle 14.501,49 puandan tamamladı; buna karşın bankacılık endeksi yüzde 2,74 yükseldi.
Asıl Risk Petrol Değil, Finansman Kanalı
Piyasa uzmanlarının ilk değerlendirmesi, haberin kısa vadede petrol fiyatından çok finansal aracılık ve ödeme kanalları üzerinden önem taşıdığı yönünde. ABD yönetimi, İran’la bağlantılı işlemleri kolaylaştıran kurumların dolar bazlı finansal sistemden dışlanabileceği mesajını verdi; ancak hangi ülke ve kuruluşların hedef alınacağını ve yaptırımların ne zaman uygulanacağını henüz açıklamadı. Bu belirsizlik, şirketlerin İran bağlantılı işlemlerde daha yüksek risk primi, daha uzun ödeme süresi ve daha pahalı sigorta maliyetiyle karşılaşabileceği anlamına geliyor.
TL, Altın ve Borsa İçin Üçlü Etki
Türk yatırımcı açısından ilk izlenecek alan kur piyasası olacak. Yaptırımların kapsamının genişlemesi, küresel risk iştahını zayıflatır ve dolar talebini artırırsa gelişen ülke para birimleri üzerinde baskı oluşturabilir. Öte yandan jeopolitik belirsizlik ve finansal sistemden dışlanma riski, altına yönelimi destekleyebilir. Borsa İstanbul’da ise bankalar ve ihracatçı şirketler farklı yönlerde etkilenebilir: bankalar artan uyum maliyetleri ve dış finansman riskiyle karşılaşırken, döviz geliri yüksek şirketler kur hareketlerinden kısmen destek bulabilir.
Washington’ın Sonraki Hamlesi Belirleyici
ABD Hazine Bakanlığı’nın açıklamasına göre yeni çerçeve, yalnızca İran merkezli aktörleri değil, İran’ın gelir ve ticaret kanallarını başka ülkeler üzerinden sürdüren yapıları da baskı altına almayı amaçlıyor. Bessent’in belirli faaliyetlerin sona erdirilmesi için ülkelere süre tanınacağı mesajı, yaptırım riskinin hemen gerçekleşecek tek seferlik bir karardan çok, önümüzdeki haftalarda kademeli biçimde genişleyebilecek bir finansal baskı mekanizmasına dönüştüğünü gösteriyor.
Bu nedenle Türkiye piyasalarında kritik eşik, petrolün bugün kaç dolar olduğu değil; ABD’nin yaptırım listesini Türkiye ile bağlantılı ticaret, bankacılık, altın veya taşımacılık işlemlerine kadar genişletip genişletmeyeceği olacak. Şimdilik doğrudan bir Türkiye yaptırımı bulunmuyor; ancak dolar sistemi, enerji maliyetleri ve bölgesel ticaret kanalları üzerindeki baskı, Türk yatırımcının küresel risk fiyatlamasını yakından izlemesini gerektiriyor.